Algemene Winti
Algemene Winti zijn niet uitsluitend verbonden aan één familie, dorp of plantage.
GRONTAPU KENNISBANK
Winti’s
Ontdek de verschillende Winti binnen de Afro-Surinaamse traditie, vaak beschreven vanuit hun verbinding met aarde, lucht, bos of water.
EEN LEVENDE TRADITIE
Vier hoofdgroepen,
geen vaste vakken.
Benamingen, eigenschappen en indelingen kunnen verschillen per familie, streek, traditie en spiritueel werker. Grontapu presenteert dit als een overzicht van bekende tradities, niet als de enige mogelijke waarheid.
VERBONDEN AAN PLAATS EN FAMILIE
Algemene, Kondre-
en Bere-Winti.
Naast de vier natuurgebieden kan de relatie met een gemeenschap, plaats of familielijn bepalend zijn. De indeling is niet overal volledig vast.
Kondre-Winti
Kondre-Winti zijn verbonden aan een dorp, plantage of bepaalde plaats. Binnen de traditie kunnen zij daar een beschermende en regulerende rol hebben.
Bere-Winti
Bere-Winti horen bij een bepaalde familielijn of gemeenschappelijke afstamming. Zij spelen een belangrijke rol in het doorgeven van spirituele tradities binnen de familie.
Samenhang
Een Winti kan eigenschappen delen met andere Winti, samenwerken of in verschillende omgevingen voorkomen. Daarom zijn deze categorieën hulpmiddelen en geen volledig gesloten vakken.
INDELING NAAR KLASSE
Verschillende rollen,
gezamenlijke werking.
Binnen sommige tradities wordt gesproken over hogere, middenklasse en lagere Winti. Dit is niet alleen een machtsrangorde: Winti kunnen elkaar nodig hebben en gezamenlijk optreden.
Hogere Winti
Voorbeelden zijn Papa-Winti, Aisa, Fodu, Kapten-Ingi, Tapu-Kromanti, Luwangu en Apuku-gadoe.
Middenklasse
Hiertoe worden onder andere Obia-Winti, Akantasi, Leba en Apuku gerekend.
Lagere krachten
Deze categorie wordt binnen bepaalde tradities vooral verbonden met ruwe, lagere of boosaardige spirituele krachten.
WINTI BINNEN GRONTAPU
Algemene traditie en
persoonlijke Luku
Binnen de Grontapu-werkwijze is een Winti een beschermengel.
Binnen deze werkwijze heeft ieder mens zeven belangrijke Winti’s: vier met de belangrijkste zeggenschap en drie die meer als helpers functioneren. Eén van de zeven is de hoofdwinti en heeft uiteindelijk het laatste woord.
Een Yorka is binnen Grontapu niet hetzelfde als een Winti. Een Yorka is een overleden persoon die nog niet naar het licht is gegaan. Wanneer een goede Yorka tijdens een Healing naar het licht wordt gebracht en later terugkomt, wordt deze binnen de Grontapu-werkwijze als Winti of beschermengel aangeduid.
De soorten hieronder worden beschreven vanuit de bredere Afro-Surinaamse Winti-traditie. Wat iemand persoonlijk bij zich heeft, wordt niet uit deze lijst afgeleid maar uitsluitend tijdens een Luku waargenomen.
AARDE
Gron Winti
Gron betekent grond of aarde. Mama Aisa wordt vaak als de belangrijkste vertegenwoordiger van dit pantheon beschreven. Tot of rond deze groep worden onder andere Aisa, Loko, Leba, Gron Ingi en Fodu gerekend. De precieze indeling verschilt.
Aisa
Aisa, ook Mama Aisa, Gron Mama, Agida-wenu, Soko-ma, Nengrekondre-ma, Aida, Mamaisa, Maisa of Awanaisa genoemd, staat aan het hoofd van de aard-Winti en wordt verbonden met moeder aarde, moederschap, vruchtbaarheid en standvastigheid. Genoemde vormen zijn Kondre-Aisa, Bere-Aisa, Prasi-Aisa en Busi- of baka-gron-Aisa.
Tata Loko
Tata Loko, ook Papa Loko of Tata Dato genoemd, wordt als partner van Kondre-Aisa beschreven en sterk met bomen verbonden. De kankantri neemt daarbij een belangrijke plaats in, al kunnen ook andere bomen met Loko worden geassocieerd.
Leba & Afrekete
Leba wordt verbonden met wegen en spirituele doorgangen: met het schoonhouden van verbindingen, het weren van onreine invloeden en een rol als spreekbuis in rituelen. Afrekete geldt binnen veel beschrijvingen als de ede- of hoofd-Leba en wordt vaak als mannelijk beschreven.
Fodu / Papa Winti
Fodu wordt sterk met de slang verbonden en kan optreden als familie-, stam-, plantage- of beschermende Winti en als boodschapper. Genoemde vormen zijn Gede Husu, Nekese, Mieri, Agama, Safran, Lagasa, Sekrepatu, Gretani Bosu en Pin-pin Dagwe Fodu. Sommige tradities verbinden Fodu ook met bos of water.
LUCHT EN HOGERE REGIONEN
Tapu Winti / Kromanti
Tapu verwijst hier naar boven. De bekendste groep binnen dit pantheon zijn de Kromanti, in historische bronnen onder andere beschreven als krachtige strijd- of luchtwinti.
Kromanti
Kromanti is een krachtige groep lucht-Winti. Er wordt onder meer onderscheid gemaakt tussen Mafu-, Seti- of Tapu- en Krejoro-Kromanti. Namen die binnen tradities voorkomen zijn Tata Opete of Ananka Jaw, Adoemakoekoe, Aradjini, Adjaini, Jaw-, Djibri-, Prasoro- en Tompoe-Kromanti en Sofia-bada. Benamingen en spellingen kunnen verschillen.
Veren, witte vlaggen en witte of zwart-witte kralen behoren tot de herkenningsattributen. Kleuren en rituele taal kunnen per gemeenschap verschillen.
Opete
Opete is een belangrijke Kromanti. Hij wordt traditioneel met de gier verbonden en in verschillende beschrijvingen aan het hoofd van het luchtpantheon geplaatst.
Yaw
Yaw behoort tot de bekende namen binnen de Kromanti-groep en wordt in verschillende traditionele beschrijvingen als een van de Kromanti-broers genoemd.
Awese
Awese wordt gerekend tot de bekende Kromanti die binnen het luchtpantheon worden genoemd.
Aradi Kromanti
Aradi behoort eveneens tot de groep Kromanti die in historische Winti-bronnen wordt beschreven.
BOS
Busi Winti
Busi betekent bos. Busi Winti, ook Busi Gadu of Busi Wenu genoemd, zijn verbonden met het bos. Tata Boemba, ook Tele Mboemba genoemd, geldt binnen bepaalde tradities als een belangrijke Winti van dit pantheon. Er bestaat geen eenvoudige, volledig gesloten lijst.
Apuku
Apuku wordt beschreven als een slimme, beweeglijke en veranderlijke Winti: boodschapper en nabootser, die kan helpen maar ook misleiden. Apuku wordt verbonden met het bos, spiritueel werk, plantenkennis en Obia. Een Apuku wordt binnen Grontapu niet automatisch gelijkgesteld aan een Bakru.
Andere benamingen zijn Ampuku en Apoekoe. Ampuku kan zowel de mannelijke als de vrouwelijke vorm aanduiden; uma Ampuku betekent vrouwelijke Ampuku.
Akantamasi / Akantasi
Akantasi wordt verbonden met plaatsen onder de grond, termietennesten, lianen en bomen. Binnen tradities wordt deze Winti als moedig en krachtig beschreven en kan de werking beschermend of negatief zijn.
Luwangu / Luangu
Luwangu behoort binnen bepaalde tradities tot de hogere orde. Er wordt gesproken over Luwangu-misi en Luwangu-massra. Eigenschappen zijn hulpvaardigheid, bescherming, luisteren, harmonie en plezier in groepsverband; samenwerking met Apuku en Kromanti wordt eveneens beschreven.
WATER
Watra Winti
Watra betekent water. Watra Winti zijn verbonden met rivieren, kreken, de zee en andere watergebieden. Tata Bosoe, ook Watra-Wenu genoemd, geldt binnen bepaalde tradities als een belangrijke figuur. Andere namen zijn Watra Mama, Watra Papa, Watra Ingi, Watra Fodu, Watra Apuku, Watra Kromanti, Watra Aboma, Watra Barinya en Sefari.
Watra Mama
Watra Mama betekent letterlijk watermoeder. Zij wordt als belangrijke vrouwelijke waterwinti beschreven en staat in sommige indelingen aan het hoofd van het waterpantheon. Andere namen zijn onder meer Mama Tobosi en Mama Bosu; naam en voorstelling kunnen verschillen.
Watra Ingi
Watra Ingi zijn Ingi die met het water verbonden worden. Binnen de Winti-traditie bestaan verschillende groepen Ingi die, afhankelijk van de overlevering, met land, bos of water worden verbonden.
Sieraden, kleuren en symboliek
Antimoyo is een Watra Ingi die in rituele zang bij naam wordt aangesproken. Bij Watra Ingi komen onder meer een rode ringsteen, ankerhangers en verschillende kettingvormen voor.
Watra Barinya
Watra Barinya, ook gespeld als Watra Barinja, wordt binnen de hier beschreven traditie als vrouwelijke waterwinti verbonden met rijkdom en grote materiële voorspoed. Dit is een spirituele betekenis en geen garantie op financiële resultaten. De naam wordt hier niet gelijkgesteld aan Balingja of Ze Moroko Ingi.
De kledinguitvoering is effen wit met een brede gouden sierrand. Het stofvoorbeeld van Grontapu heeft een eigen geometrisch vlechtpatroon met ruitvormen en golvende verbindingen. Bij voorkeur wordt een zilveren botoketting gedragen met een natuurgetrouwe zilveren vis, liefst met beweegbare staart. Een gouden ketting met gouden vis komt ook voor. De uitvoering kan per traditie verschillen.
Watra Kromanti
De naam Watra Kromanti laat zien waarom een Winti niet altijd op basis van één naam in één vast vakje past. Een Kromanti kan in verschillende overleveringen een verbinding met lucht én water hebben.
Ingi-pai: een afzonderlijke overlevering
DWARS DOOR DE HOOFDGROEPEN
Ingi en
Obia Winti
Niet iedere benaming vormt een afzonderlijk natuurpantheon. Sommige groepen lopen juist door meerdere gebieden en tradities heen.
Ingi Winti
Ingi-Winti worden verbonden met de oorspronkelijke bewoners van Suriname en de verwevenheid van Afrikaanse en Inheemse tradities.
- Gron Ingi
- Verbonden met grond of land.
- Busi Ingi
- Verbonden met bos, moeras en een strijdvaardige werking.
- Watra Ingi
- Verbonden met water.
- Papa-Ingi
- Wordt in bepaalde tradities als combinatie van water- en aardinvloeden gezien.
Obia-Winti
Obia-Winti verrichten werk en komen voor binnen aarde, water, vuur, lucht en bos. Genoemde vormen zijn Amasi-, Apuku-, Finga-, Atanso-, Prasoro-, Wiwiri-, Drai-baka-, Man-ningre- en Atji-Obia. Adumankama wordt binnen deze kennisstructuur als afzonderlijke Obia beschreven.
Obia kan betrekking hebben op spirituele kracht, kennis, middelen of werkzaam handelen en geldt daarom niet zonder meer als een vijfde natuurpantheon.
VORM, KLEUR EN RITUEEL
Herkenning en
symboliek.
Sieraden, kleding, voorwerpen en zang kunnen binnen een traditie helpen een Winti te herkennen, te eren of aan te roepen. Het gebruik en de betekenis verschillen per overlevering.
Kapitein Ingi
Een kralenketting met een hoofdmanhanger en verenhoofdtooi kan de Kapitein Ingi verbeelden en binnen een ritueel symbolisch aanroepen. De bekende voorstelling is mede beïnvloed door Noord-Amerikaanse filmbeelden; zij is geen oud Surinaams inheems schriftteken.
Hoofdmanhanger en rituele betekenisEen vorm vertelt niet alles
Een Fodu-pangi, de zeemeerminhanger bij Mami Watra, een openingslied voor Aisa en de zang voor Antimoyo dragen elk op een eigen manier betekenis. Zij vormen geen vast alfabet en worden niet aan één specifieke Germaanse rune gekoppeld.
Bekijk sieraden en symboliek per WintiAANVULLENDE BENAMINGEN
Bakru en
Adumankama.
Deze begrippen hebben binnen verschillende tradities een eigen plaats en worden niet zonder meer gelijkgesteld aan de Winti uit de vier pantheons.
Bakru
Binnen traditionele beschrijvingen geldt Bakru als een lagere geest. Sommige overleveringen onderscheiden een oorspronkelijk geestwezen van een kunstmatig gemaakte vorm. Binnen Grontapu geldt de eigen classificatie: iedere Bakru is een demoon, maar niet iedere demoon is een Bakru.
Adumankama
Adumankama is een krachtige en wijze Obia die verbonden is met het bos, planten- en kruidenkennis, bescherming, genezing en begeleiding. Hij kan als Bere Winti in dienst staan van een familie, maar niet iedere familie heeft automatisch een Adumankama.
Lees de centrale pagina over AdumankamaCULTUUR EN OVERLEVERING
Rituelen en dagnamen
Afzonderlijke onderwerpen met hun eigen betekenis en context binnen Winti.
Dagnamen en geboortedag
Het Surinaamse overzicht en een berekening van je geboortedag, volledig in je browser.
Ontdek je dagnaamDraai Apuku
De overlevering over de wisseling van de voorgrondpositie tussen mannelijke en vrouwelijke Apuku.
Lees over Draai ApukuHuis inwijden
De eerste betreding en gezamenlijke viering, geleid door de nieuwe hoofdbewoner.
HuisrituelenPai & offergaven
De afzonderlijke beschrijvingen en benodigdheden voor Leba-pai en Ingi-pai.
Bekijk Pai & offergavenAPARTE SECTIE BINNEN WINTI
Altaren
& Begi.
Lees over de Apoekoe begie: een soort altaar en vaste spirituele plek waar je, wanneer je dat wilt, naartoe kunt gaan om tot je Apoekoe te praten.
WINTI ALTAREN & BEGI
Open Apoekoe begieApoekoe begie
Bekijk de volledige plaatsing, kringopstelling, uitvoering en regels voor gebruik en verversen.
VEELGESTELDE VRAGEN
Grenzen van
de indeling
Is Anana een Winti?
Nee, niet binnen de traditionele indeling die hier wordt gebruikt. Anana wordt beschreven als de hoogste God of Schepper. De Winti staan daaronder.
Zijn Yorka’s Winti?
Binnen Grontapu: nee. Een Yorka is een overleden persoon die nog niet naar het licht is gegaan. Een Winti is binnen Grontapu een beschermengel. Een goede Yorka die naar het licht is gebracht en later terugkomt, wordt binnen deze werkwijze als Winti aangeduid.
Is een Bakru een Winti?
Grontapu plaatst een Bakru niet in dit overzicht. Binnen de Grontapu-werkwijze is een Bakru een demoon: iedere Bakru is een demoon, maar niet iedere demoon is een Bakru. Historische bronnen kennen verschillende opvattingen; in een Luku geldt de eigen classificatie.
Zijn er precies vier soorten?
Nee. De vier groepen zijn een kennisstructuur om de omvangrijke Winti-wereld overzichtelijk te maken. Sommige Winti worden, afhankelijk van de traditie, bij meer dan één gebied geplaatst.
WAAROM INDELINGEN VERSCHILLEN
Mondelinge kennis,
meerdere overleveringen.
Winti is niet vanuit één centraal boek of één religieuze organisatie ontstaan. De traditie ontwikkelde zich in Suriname vanuit verschillende West-Afrikaanse religieuze tradities en werd verder beïnvloed door onder andere contacten met Inheemse volken.
Kennis werd lange tijd voornamelijk mondeling overgedragen. Daardoor kunnen namen, spelling, indeling, eigenschappen, verhalen, rituelen en familieoverleveringen verschillen. Verschillende beschrijvingen betekenen niet automatisch dat één ervan fout is.
Lees over vooroudergeestenLees over herkenning en manifestatie
Lees de geschiedenis van Winti